Chương 7: Hà Nội: Kể Chuyện
「Một cuộc duyệt binh giúp tôi hiểu tại sao trong ngày Quốc khánh Việt Nam, có sinh viên trong hàng ngũ cười场，không ai cảm thấy có gì không ổn」
2025.9.1 — 9.10
7.1 Đến Nơi: Một Việt Nam Khác
Hà Nội là đến vào ban đêm.
Xuống xe buýt, không khí khác rồi. Mát hơn TP.HCM, cũng nặng hơn TP.HCM—không phải trọng lượng của nhiệt độ, là một loại mật độ không nói rõ được. Đường phố hẹp hơn, cây nhiều hơn, đèn đường màu vàng. Xe máy vẫn khắp nơi, nhưng âm thanh dường như có tiết chế hơn, hoặc nói đúng hơn, chúng biết điểm dừng.
Tôi đứng ở lối ra bến xe buýt, kéo hành lý, tìm Grab rất lâu. Khoảnh khắc đó tôi nghĩ: thành phố này đang dùng cách của riêng nó để nói—hoan nghênh, nhưng đừng tưởng bạn hiểu tôi.
7.2 Hồ Hoàn Kiếm và Phố Cổ Ba Mươi Sáu Phố Phường
Khu phố cổ Hà Nội có một nơi gọi là «Ba Mươi Sáu Phố Phường». Cái tên nghe như di tích lịch sử, nhưng thực ra, nó là một khu thương mại đang sống. Mỗi phố đại diện cho một ngành nghề—Hàng Bạc là phố bạc, Hàng Mã là đồ giấy, Hàng Đường là kẹo.
Cách đặt tên này và mô hình tập trung thương mại có thể truy ngược về thế kỷ 15. Thương nhân từ khắp nơi trong nước tập trung ở Thăng Long (tên cổ của Hà Nội) làm ăn, dần dần hình thành truyền thống tập trung theo ngành nghề.
Truyền thống này kéo dài đến hôm nay, không phải vì nó được bảo vệ, mà là vì nó luôn có ích.
Cửa hàng bạc vẫn bán bạc, cửa hàng vải vẫn bán vải, cửa hàng kẹo vẫn bán kẹo. Đây không phải bảo tàng, là bản thân cuộc sống.
Có những thứ có thể truyền thừa mấy trăm năm, là vì nó phải có ích. Không phải với tư cách di sản được bảo vệ, mà là với tư cách công cụ được sử dụng.
7.3 Quốc Khánh: Màu Nền Của Kể Chuyện
Ngày 2 tháng 9, Quốc khánh Việt Nam. Hà Nội.
Hàng ngũ sinh viên, hàng ngũ công nhân, hàng ngũ dân tộc thiểu số, mỗi người đều đang cười.
Hoàn toàn khác khí chất với cuộc duyệt binh tôi từng xem ở Trung Quốc—cảm giác bên kia là «đây là quốc gia đang trưng bày chính mình», cảm giác bên này là «đây là sinh nhật quốc gia của chúng ta, tôi đến».
Sinh viên trong hàng ngũ có người cười场，không ai cảm thấy có gì không ổn. Hàng ngũ công nhân bước không đều, khán giả bên cạnh vỗ tay reo hò.
Tôi đứng trong đám đông, một người đứng xem, đột nhiên có chút ngưỡng mộ.
Không phải ngưỡng mộ chế độ hay kinh tế của Việt Nam, mà là loạiquyền sở hữu kể chuyệnngây thơ đó—«đây là câu chuyện của chúng ta, chúng ta là nhân vật chính».
Độc lập của Việt Nam không phải từ bên ngoài mang đến, là họ tự mình đánh ra được. Phong trào dân tộc chủ nghĩa do Hồ Chí Minh lãnh đạo, chiến tranh du kích và chiến tranh trường kỳ do Võ Nguyên Giáp chỉ huy—thắng lợi của cuộc chiến này bén rễ trong sự tham gia rộng rãi của nhân dân, chứ không phải dựa vào ân tứ của cường quốc bên ngoài.
Cho nên trong câu chuyện kể của ngày Quốc khánh, mỗi người đều cảm thấy mình là một phần của câu chuyện này, không phải khán giả.
Kể chuyện là khung ý nghĩa. Không có kể chuyện, sự thật chỉ là thông tin cô lập. Có kể chuyện, sự thật là câu chuyện có phương hướng.
Sự thật → Kể chuyện → Niềm tin → Hành động. Đây là con đường phổ biến trong tâm lý con người.
Câu chuyện kể cuộc đời của mỗi người khác nhau—có người hiểu cuộc đời mình là giãy dụa sinh tồn, có người hiểu là một cuộc thám hiểm thú vị, có người hiểu là sứ mệnh. Kể chuyện khác nhau, mang lại trải nghiệm hoàn toàn khác biệt.
Câu chuyện kể của Quốc khánh Việt Nam là từ dưới lên—«chúng ta là chủ nhân của quốc gia mình», trong câu chuyện kể mỗi người đều là nhân vật chính, cho nên người ta đến tham gia, chứ không phải đến xem.
Điều này cũng khiến tôi nghĩ đến một vấn đề lớn hơn: trong thời đại thuật toán, ai là nhân vật chính trong câu chuyện của chính bạn?
Thuật toán liên tục đang kể cho bạn một câu chuyện về «bạn là ai, bạn thích gì, bạn nên xem gì». Nó biết dữ liệu hành vi của bạn hơn bất kỳ ai. Phần lớn mọi người không biết mình đang bị kể chuyện.
Một phần nguyên nhân của cảm giác treo lơ lửng, có lẽ chính là: mất đi vị trí nhân vật chính trong câu chuyện của chính mình.
7.4 Đêm Say: Cởi Chiếc Kính Đó
Một đêm thứ bảy gần cuối hành trình, ở Hà Nội, tôi đi theo một nhóm người trong ký túc xá đến phố bar.
Tất cả mọi người đều đang uống, đang nhảy, đang nói chuyện lớn tiếng. Trong không khí là mùi vị của sự phóng túng tập thể.
Tôi uống rất nhiều. Rồi tôi ngồi trong góc, cảm thấy một loại cảm giác không hòa hợp kỳ lạ.
Không phải vì tôi không hòa nhập được—tôi có thể hòa nhập, tôi biết làm những chuyện này. Nhưng say tạm thời cởi bỏ lớp đồ tôi thường dùng để「thích ứng」, vì vậy tôi đột nhiên nhìn thấy: tất cả mọi người đều đang diễn một vai「một backpacker chơi rất vui ở Việt Nam」, bao gồm cả tôi.
Người Tây Ban Nha đối diện nói: «Anh hình như rất mệt. Không phải thân thể, là loại mệt luôn suy nghĩ.»
Tôi nói không sao.
Anh ta nói: «Hình như không phải không sao.»
Sau đó vào khoảnh khắc nào đó, tôi cúi đầu, không biết đang nghĩ gì, hốc mắt nóng một chút. Không phải khóc lớn, là có thứ gì đó lỏng ra một chút. Anh ta giả vờ không nhìn thấy.
Đêm đó tôi viết một ghi chú:
Say một chút. Khóc một chút. Không biết tại sao.
Có lẽ là vì hai tháng này quá dụng lực. Quá dụng lực trong quan sát, quá dụng lực trong suy nghĩ, quá dụng lực trong「không lãng phí」chuyến đi này. Dường như hơi buông ra một chút, sẽ không đáng đến似的.
Say để tôi tạm thời cởi chiếc kính dùng để thích ứng đó. Khoảnh khắc đó tôi nhìn thấy: chúng ta đều là diễn viên, bao gồm cả chính tôi.
Rồi lại viết một câu: «Chỉ có những người cảm thấy không hòa hợp, mới có thể thực sự thay đổi điều gì đó.»
Không hòa hợp không phải cảm giác ưu việt. Là một loại tỉnh táo cô đơn—bạn nhìn thấy vai trò mỗi người đang diễn trong trường域 đó, bao gồm cả chính bạn. Loại nhìn thấy này không thoải mái, nhưng nó là chân thật.
AI vĩnh viễn sẽ không cảm thấy không hòa hợp. Nó là kẻ thích ứng tối cao, vĩnh viễn phối hợp, vĩnh viễn xuất ra, vĩnh viễn online.
Thuật toán sẽ không trong đêm tất cả mọi người hoan hô, một mình ngồi trong góc cảm thấy không chân thật.
Nhưng con người sẽ.
Loại cảm giác không thoải mái đó—cảm giác「thế giới này dường như không thuộc về tôi」—không phải bug, là feature. Là tính dễ tổn thương của bạn đang nói với bạn: bạn là một sinh mệnh chân thật, hữu hạn, hiện diện.
7.5 Sau Khi AI Đẩy Hiệu Suất Đến Cực Hạn, Con Người Còn Lại Gì?
Ngồi trên ghế nhựa nhỏ ở một quán cà phê ngoài trời ở Hà Nội, thanh niên Việt Nam bên cạnh đang lướt TikTok, uống cà phê phin thêm một viên đá.
Tôi nghĩ một vấn đề: Sau khi AI đẩy hiệu suất đến cực hạn, con người còn lại gì?
Không phải cách hỏi của loại sợ hãi đó. Là thực sự muốn biết.
Cà phê phin của Việt Nam, ấm nhôm nhỏ đặt trên ly, rót nước nóng vào, cà phê nhỏ từng giọt xuống, toàn bộ quá trình khoảng năm phút. Lần đầu tiên thấy tôi cảm thấy hiệu suất rất thấp—tại sao phải đợi năm phút?
Sau này tôi hiểu rồi: năm phút đó không phải chờ đợi, là nghi thức. Nó nói với bạn—bây giờ bạn sẽ ngồi xuống. Năm phút này, bạn ở đây.
Trong cuộc sống thường ngày của tôi, sự chú ý của bạn là dữ liệu, thời gian của bạn là tài nguyên, mỗi đoạn thời gian trống của bạn đều đang bị tranh đoạt lối vào. Quán cà phê Việt Nam cho bạn, là một thứ rất mộc: đơn thuần tồn tại, không bị sử dụng.
Thứ này trong cuộc sống hiện đại, ngày càng giống một thứ cần được bảo vệ.
AI có thể học (learning)—xử lý thông tin, cập nhật tham số, tối ưu hóa đầu ra. Nhưng AI không thểchuyển hóa(transformation)—bạn trải qua một số chuyện chân thật, để nó chạm đến một phần nào đó của bạn, lắng đọng trong thời gian, cuối cùng thay đổi góc độ bạn nhìn thế giới.
Quá trình này không thể được ủy quyền.
AI cho bạn một đáp án về chính mình; du lịch cho bạn một vấn đề về chính mình.
Thời đại hậu AI, ưu thế của con người không phải hiệu suất, không phải tri thức, không phải tốc độ.
Là loại năng lực vì hữu hạn, dễ tổn thương, hiện diện, mới sẽ rơi nước mắt trong đêm bình thường.
Con người vì sẽ chết, mới hiểu được trọng lượng của thời gian. Con người vì sẽ cô đơn, mới biết được giá trị của kết nối. Con người vì sẽ bị thương, mới có thể bị vết thương của một người khác làm cảm động.